Odaklanmakta zorlanmak, yerinde duramamak ya da düşünmeden harekete geçmek kimi zaman “tembellik” veya “yaramazlık” diye yorumlanır. Oysa bu davranışların ardında dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) olabilir. Bu yazıda DEHB’nin ne olduğunu, çocuklarda ve yetişkinlerde nasıl görüldüğünü ve destek sürecinin nasıl işlediğini ele alıyoruz.
DEHB Nedir?
DEHB, nörobiyolojik bir durumdur. Kısa dikkat süresi, yaşa ve gelişim düzeyine göre fazla hareketlilik ve isteklerin ertelenememesi (dürtüsellik) ile kendini gösterir. Beynin yürütücü işlevlerindeki, yani planlama, organizasyon ve zaman yönetimi gibi becerilerdeki farklılıklardan kaynaklanır.
Toplumda genellikle “hareketli çocuk” olarak bilinse de DEHB’nin üç farklı görünümü vardır ve her danışanda farklı seyreder. Bazı kişilerde hiperaktivite hiç görülmeyebilir; yalnızca dikkat dağınıklığı ön planda olabilir.
Aşağıdaki tabloda DEHB’nin üç temel alt tipini ve belirgin özelliklerini görebilirsiniz:
| Alt Tip | Temel Özellikler | Sık Görülen Davranışlar |
|---|---|---|
| Dikkat eksikliğinin önde olduğu tip | Odaklanma güçlüğü, dalgınlık | Eşya kaybetme, ayrıntıları gözden kaçırma, yönergeleri izleyememe |
| Hiperaktivite ve dürtüselliğin önde olduğu tip | Aşırı hareketlilik, sabırsızlık | Yerinde duramama, çok konuşma, söz kesme, sırasını bekleyememe |
| Birleşik tip | Hem dikkat hem hareketlilik sorunu | Odaklanamama ve dürtüsel davranışların bir arada görülmesi |
Belirtilerin doğru değerlendirilmesi, sürecin yönetimi için önemlidir. Konuyla ilgili videolarımıza YouTube kanalımızdan ulaşabilirsiniz.
Çocuklarda DEHB ve WISC-IV Testi
DEHB en belirgin biçimde çocukluk döneminde gözlenir. Okul başarısında düşüş, ödev yaparken çabuk sıkılma, arkadaş ilişkilerinde uyum sorunları ve sınıfta yerinde duramama, aileleri bize yönlendiren başlıca şikâyetlerdir. Ancak her hareketli çocuk DEHB tanısı almaz. Bu nedenle bilişsel değerlendirme ve ayırıcı tanı büyük önem taşır. Ayırıcı tanıda, belirtilerin DEHB’den mi yoksa başka bir durumdan mı kaynaklandığı belirlenir.
Psk. Berkant Polat olarak Türk Psikologlar Derneği onaylı bir WISC-IV (Wechsler Çocuklar İçin Zekâ Ölçeği) uygulayıcısıyım. 6-16 yaş arasındaki çocuklara uyguladığımız bu test yalnızca bir zekâ testi değildir. Çocuğun dikkat, çalışma belleği ve işlemleme hızı gibi bilişsel süreçlerini ayrıntılı biçimde incelememizi sağlar.
WISC-IV Testi Neyi Gösterir?
Test, şu sorulara yanıt aramamıza yardımcı olur:
- Çocuğun işitsel ve görsel dikkati ne durumda?
- Yönergeleri aklında tutup işleme becerisi yaşıtlarına göre nasıl?
- Sorun dikkat eksikliği mi, yoksa öğrenme güçlüğü mü?
- Çocuğun güçlü olduğu bilişsel alanlar hangileri?
Test sonuçları, danışmanlık sürecinin yol haritasını belirler. Çocuğun zayıf olduğu alanları desteklerken güçlü olduğu alanlardan yararlanıyor, akademik ve sosyal yaşamını düzenlemesine yardımcı oluyoruz. Çocuk ve ergen danışmanlığı süreçlerimiz hakkında daha fazla bilgiyi ana sayfamızda bulabilirsiniz.
Yetişkinlerde DEHB
DEHB, çocuklukta başlayıp yetişkinlikte kendiliğinden geçen bir durum değildir. Çocuklukta tanı alan pek çok kişide belirtiler yetişkinlikte de sürebilir. Ancak yetişkinlerde hiperaktivite çoğunlukla yerini içsel huzursuzluğa ve dürtüselliğe bırakır.
Yetişkin DEHB’si genellikle iş yaşamında başarısızlık, sık iş değiştirme, ilişkilerde istikrarsızlık, unutkanlık ve zaman yönetimi sorunlarıyla kendini gösterir.
Yetişkinlerde Belirtiler ve Günlük Yaşama Etkileri
| Belirti Alanı | Günlük Yaşama Yansıması | İş ya da Okul Yaşamına Etkisi |
|---|---|---|
| Organizasyon | Faturaları unutma, evi toplayamama, randevuları kaçırma | İşleri son ana bırakma, dağınık çalışma masası, evrak kaybetme |
| Odaklanma | Kitap okurken sıkılma, konuşulanları dinlemekte zorlanma | Toplantılarda kopma, uzun süreli işlere odaklanamama |
| Dürtüsellik | Ani harcamalar, düşünmeden konuşma, trafikte öfkelenme | İş arkadaşlarıyla çatışma, ani bir kararla istifa etme |
| Duygu durumu | Çabuk sıkılma, ani duygu değişimleri, tahammülsüzlük | Stres altında performans düşüklüğü, tükenmişlik hissi |
Yetişkin DEHB’siyle çalışırken Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) tekniklerinden yararlanıyoruz. Dr. Emel Stroup (PsyD) tarafından verilen Beck Yönelimli Kognitif Terapi eğitimlerini tamamlamış bir uzman olarak, yetişkinlerin erteleme davranışları ve organizasyon güçlükleriyle baş etmelerine destek oluyorum.
DEHB Yönetiminde Çok Yönlü Yaklaşım
DEHB ile çalışmak, yalnızca kişiyle değil, içinde bulunduğu sistemle (aile, okul, iş yeri) de çalışmayı gerektirir. Bu nedenle kişiyi merkeze alan ama çevresel etkenleri de düzenleyen bütüncül bir model uyguluyoruz.
1. Psikoeğitim
Sürecin ilk adımı, DEHB’nin ne olduğunu ve ne olmadığını anlamaktır. Bu bilgilendirme hem kişiye hem de aileye yöneliktir. Ailenin “Çocuğum bunu bilerek yapıyor” düşüncesinden uzaklaşması suçluluk duygusunu azaltır ve iş birliğini artırır.
2. Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)
Hem çocuklar hem de yetişkinler için düşünce, duygu ve davranış arasındaki döngüyü fark etmek önemlidir. “Beceriksizim”, “Asla yapamayacağım” gibi otomatik olumsuz düşüncelerle çalışarak kişinin özgüvenini yeniden güçlendirmeyi hedefliyoruz.
3. Davranışsal Müdahaleler
Özellikle çocuklarda istenen davranışları artırmak ve istenmeyen davranışları azaltmak için ödül sistemlerinden, zaman yönetimi tekniklerinden ve rutin oluşturma çalışmalarından yararlanıyoruz.
4. Okul ve Öğretmenle İş Birliği
Çocuk danışanlarımız için ailenin izniyle okulla iletişim kuruyoruz. Ön sırada oturma ya da sınav süresinin düzenlenmesi gibi sınıf içi düzenlemeler konusunda rehberlik sağlıyoruz.
Daha fazla bilimsel kaynak ve psikolojik yaklaşım için Türk Psikologlar Derneği sayfasını inceleyebilirsiniz.
Hareketli Bir Çevrede DEHB ile Yaşamak
Torbalı, son yıllarda hızla göç alan ve sanayileşen hareketli bir ilçedir. Bu hareketlilik, DEHB’li bireyler için hem avantaj hem de dezavantaj olabilir. Kentleşmenin getirdiği uyaran fazlalığı dikkat dağınıklığını tetikleyebilir. Öte yandan artan sosyal olanaklar, enerjiyi doğru yönlendirmek için fırsatlar sunar.
Bölgemizdeki ailelerin en sık yaşadığı zorlukları ve önerilerimizi aşağıdaki tabloda özetledik:
| Karşılaşılan Zorluk | Olası Neden | Önerilen Strateji |
|---|---|---|
| Ekran bağımlılığı | Sokakta oyun alanlarının azalması | Spor ve sanat etkinliklerine yönlendirme, dijital detoks planı |
| Akademik baskı | Sınav odaklı eğitim sistemi | Çocuğun öğrenme stiline uygun çalışma programı hazırlama |
| Sosyal dışlanma | Dürtüsel davranışlar | Sosyal beceri eğitimi ve grup çalışmaları |
Geleceği Birlikte Planlamak
DEHB bir kusur değil, beynin farklı bir çalışma biçimidir. Önemli olan, bu enerjiyi ve farklı bakış açısını doğru kanala yönlendirebilmektir.
İzmir Torbalı’daki merkezimizde hem çocuklara hem de yetişkinlere yönelik yapılandırılmış danışmanlık süreçleri yürütüyoruz. Amacımız, bu farklılığın bir dezavantaj olmaktan çıkıp yönetilebilir bir özelliğe dönüşmesine rehberlik etmektir. Randevu ve ayrıntılı bilgi için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilir ya da ofisimizi ziyaret edebilirsiniz. Güncel paylaşımlarımızı Instagram ve X hesaplarımızdan takip edebilirsiniz.
